Anasayfa > Akademik Kategori > Akademik Gelişim > Klinik Araştırmacının Temel Kaynakları
araştırmacı_banner

Klinik Araştırmacının Temel Kaynakları

Güncelleme: 04.01.2015

Klinik araştırma, vaka sunumu, bildiri ya da meta-analiz yazıları hazırlamanın aslında en önemli ve ilk basamağının planlama olduğunu herkes bilir ama çok az kişi uygular. Bir klinik araştırma yazısının neredeyse 2/3’ü daha hasta toplanmadan aslında yazılmış olmalıdır. Bunu yaparken de uygun metoda göre aşağıda yer alan kılavuzlardan faydalanılır. İşte bu planlama, hazırlık yazımı ve kılavuzlara uygun şekilde yazım basamakları, aynı metod ve hasta sayısına sahip çok benzer iki yazıdan birinin 10 impakt faktörlü dergide yayınlanırken diğerinin tüm hakemlerden red yemesini sağlayan esas farktır. “Türkiye’den giden yazıları reddediyorlar” mitinin arkasında yatan gerçek aslında “Türkiye’den giden yazılarda Uluslararası kabul gören yazım ve sonuç bildirimi kılavuzlarına uyulmaması”dır. Metodolojisi belirsiz, kılavuzlara uygun yazılmamış, kıt İngilizcemizle “bir gönderelim de onlar reddetsin” mantığıyla gönderdiğimiz yazılarımızdan hüsrana uğramamız kesinken; metodolojisi hasta toplamadan netleştirilmiş, alım ve çıkarma kriterleri net, hipotezi olan, istatistik testleri doğru seçilmiş ve ayrıntısıyla açıklanmış, yazım kılavuzlarına uygun, bir İngilizce profesyonelince çevrilmiş ve dili kontrol edilmiş yazılarımızda şansımız çok daha yüksektir.

Dünyayı yeniden keşfetmeye gerek yok. Eğer hatırı sayılır bir dergide yazınızı yayınlatmak istiyorsanız bu kılavuzlara uygun olarak yazınızı hazırlamış olmanız beklenir. Çünkü hakemler ve editörler bu kılavuzları esas alırlar. Önce kafanızda bir soru oluşmalı, cevabını aradığınız bir hipoteziniz olmalı. “Pnömotoraksla gelen tüm hastaları toplamak” bir klinik araştırma sorusu değildir. “Pnömotoraksla gelen hastaların değerlendirmesi ve literatürün gözden geçirilmesi” başlıklı bir yazının istediğiniz kalitede bir dergide yayınlanma ihtimali neredeyse sıfırdır. “Pnömotoraks hastalarında travma mekanizmasının pnömotoraks hacmiyle ilişkisi” ise belki de tamamen aynı verilerle sonuçlandırılabilecek daha net bir klinik soruyu soran bir araştırma olacaktır. Sorunuz, nettir: “İlişki (association) var mı?” Sonucunuz da net olacaktır: Var ya da Yok. Bu şekilde net bir soru oluşturunca, hipotezinizi ve amacınızı yazacaksınız. Lehte ve aleyhte benzer çalışmaları okuyup sonuç ve amaçlarını özetleyeceksiniz. Çalışmanızın metodunu yazacaksınız. Gözlemsel olacağından STROBE kılavuzunu açıp ona göre her yerini tamamlayacaksınız. Ardından, tüm bunlardan sonra, hastalarınızı metodolojiye uygun şekilde toplamaya başlamalısınız. İnanın belki de toplamda hem harcayacağınız efor daha az olacak hem de bir klinik çalışmanın yapılması aşamalarını doğru şekilde tatbik etmiş, birsürü eksiğinizi görmüş ve düzetmiş, yayınlatılma ihtimali daha fazla bir yazıya doğru ilerliyor olacaksınız.

30 yıl eskide kalmış, herhangi bir hipotezi test etmeyen, metodu olmayan, sadece demografik verilerin yüzdelerini sıralayan, kılavuzlarla uzaktan yakından alakası olmayan “demografik veri sunumları” ve “literatürün gözden geçirilmesi” yazıları ancak hiç yapılmamışsa, ya da çok büyük bir kohortu tanımlıyorsa faydalı olabilir. 30 kere yapılmışı tekrarlayan bu tip yazıların akademik camialarımızın ilerleyişinde en büyük handikap olduğu inancındayım.

Aşağıdaki uzun liste benim yıllar içerisinde en çok faydalandığım ve hakemlerin sizden uyuyor olmanızı bekledikleri kaynakları içeriyor. Burada çalışma kılavuzları, istatistik program ve kitapları, yazı yazım kılavuzları mevcut. Umarım faydalanırsınız.

Haldun Akoğlu

 

CARE Kılavuzu – Vaka Bildirisi Yazım Kılavuzu

The CARE Guidelines: Consensus-based Clinical Case Reporting Guideline Development

CARE Kılavuzu – İngilizce

CARE Kılavuzu Kontrol Listesi – İngilizce

CARE Kılavuzu Kontrol Listesi – (Türkçe) [Doç. Dr. Haldun Akoğlu tarafından çevrilmiştir]

CARE Kılavuzu Akış Şeması 2013-01F – İngilizce

Ref: Gagnier JJ, Kienle G, Altman DA, Moher D, Sox H, Riley D; the CARE Group. The CARE Guidelines: Consensus-based Clinical Case Reporting Guideline Development.

Advers Olay Bildirimi Kılavuzu

Guidelines for submitting adverse event reports for publication

STARD Kılavuzu – Testlerin Tanısal Doğruluklarını İnceleyen Çalışmalar için Kılavuz

Towards complete and accurate reporting of studies of diagnostic accuracy: the STARD initiative. Standards for Reporting of Diagnostic Accuracy

http://www.stard-statement.org/

STARD Genel Döküman

STARD Checklist

STARD Akış Şeması

STARD Kılavuzunun Hikaye ve Fizik Muayene Çalışmalarına Uygulanması

Simel – Application to the History and Physical Examination

Ref: Bossuyt PM, Reitsma JB, Bruns DE, Gatsonis CA, Glasziou PP, Irwig LM, Lijmer JG, Moher D, Rennie D, de Vet HC. Towards complete and accurate reporting of studies of diagnostic accuracy: the STARD initiative. Standards for Reporting of Diagnostic Accuracy.

CONSORT 2010 Kılavuzu – Paralel Gruplu Randomize Çalışmaların Bildirimi Kılavuzu

CONSORT 2010 Statement: updated guidelines for reporting parallel group randomised trials

http://www.consort-statement.org/

CONSORT Kılavuzu Tam Metin

CONSORT 2010 Akış Şeması TÜRKÇE

CONSORT 2010 Checklist_TÜRKÇE

Ref: Schulz KF, Altman DG, Moher D, for the CONSORT Group. CONSORT 2010 Statement: updated guidelines for reporting parallel group randomised trials.

STROBE Kılavuzu – Gözlemsel Çalışmaların Bildirimi Kılavuzu (YENİ)

The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: guidelines for reporting observational studies

http://www.strobe-statement.org/

STROBE Kılavuzu Tam Metin (İngilizce)

STROBE_checklist_Konferans Bildirileri için (Abstrakt) (İngilizce)

STROBE_checklist_v4_Vaka Kontrol Çalışmaları (İngilizce)

STROBE_checklist_v4_Kohort Çalışamalar (İngilizce)

STROBE_checklist_v4_Toplu (İngilizce)

STROBE_checklist_v4_Kesitsel (İngilizce)

STROBE_checklist_v4_Toplu_Türkçe (Türkçe resmi çeviri) [Prof. Dr. Zekiye Karaçam] (YENİ)

STROBE_Revizyon_11 Mart 2014 (Türkçe resmi tam metin) [Prof. Dr. Zekiye Karaçam] (YENİ)

STROBE_kontrol listesi_v4_Toplu – Türkçe (Türkçe) [Doç. Dr. Haldun Akoğlu tarafından çevrilmiştir]

Ref: von Elm E, Altman DG, Egger M, Pocock SJ, Gotzsche PC, Vandenbroucke JP. The Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology (STROBE) Statement: guidelines for reporting observational studies.

PRISMA – Sistematik Derleme ve Meta Analizler için Kılavuz (YENİ)

Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses: The PRISMA Statement

Preferred reporting items for systematic review and meta-analysis protocols (PRISMA-P) 2015: elaboration and explanation – 2015 – bmj.g7647.full (YENİ)

PRISMA-P – Checklist – 2015 – bmj.g7647.full (YENİ)

http://www.prisma-statement.org/statement.htm

Ref: Moher D, Liberati A, Tetzlaff J, Altman DG, The PRISMA Group. Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses: The PRISMA Statement.

PRISMA for Abstracts – Reporting Systematic Reviews in Journal and Conference Abstracts

Ref: PRISMA-Abstracts: Beller EM, Glasziou PP, Altman DG, Hopewell S, Bastian H, Chalmers I, Gøtzsche PC, Lasserson T, Tovey D; PRISMA for Abstracts Group. PRISMA for Abstracts: Reporting Systematic Reviews in Journal and Conference Abstracts. PLoS Med. 2013;10(4):e1001419. PMID: 23585737

GRRAS – Güvenilirlik ve Uygunluk Çalışmaları Bildirimi Kılavuzu

Guidelines for reporting reliability and agreement studies (GRRAS) were proposed

Guidelines for reporting reliability and agreement studies (GRRAS) were proposed

Ref: Kottner J, Audigé L, Brorson S, Donner A, Gajeweski BJ, Hróbjartsson A, Robersts C, Shoukri M, Streiner DL. Guidelines for reporting reliability and agreement studies (GRRAS) were proposed.

ARRIVE Kılavuzu

Animal Research: Reporting of In Vivo Experiments

Hayvan çalışmalarının bildirilmesi konusunda hazırlanmış bir kılavuzdur.

Arrive kılavuzu

Arrive kılavuzu – checklist

Arrive kılavuzu – örnek

Arrive kılavuzu – sunum

Ref: Kilkenny C, Browne WJ, Cuthill IC, Emerson M, Altman DG. Improving bioscience research reporting: the ARRIVE guidelines for reporting animal research.

SAMPL Kılavuzu – İstatistiksel Sonuçların Yazımı Kılavuzu

Basic Statistical Reporting for Articles Published in Biomedical Journals: The “Statistical Analyses and Methods in the Published Literature” or The SAMPL Guidelines”

SAMPL Kılavuzu 6-27-13

Ref: Lang TA, Altman DG. Basic Statistical Reporting for Articles Published in Biomedical Journals: The “Statistical Analyses and Methods in the Published Literature” or The SAMPL Guidelines” in: Smart P, Maisonneuve H, Polderman A (eds). Science Editors’ Handbook, European Association of Science Editors, 2013.

Çıkar Çatışmaları, Etik, Yazar Olma Kuralları Kılavuzları

ICMJE: Uniform Format for Disclosure of Competing Interests in ICMJE Journals. Updated July 2010.

ICMJE – Disclosure 2010

Ref: ICMJE: Uniform Format for Disclosure of Competing Interests in ICMJE Journals. Updated July 2010. http://www.icmje.org/coi_disclosure.pdf

International Society for Medical Publication Professionals Code of Ethics.

http://www.ismpp.org/ethics

AMWA position statement on the contributions of medical writers to scientific publications

AMWA_PositionStatement_Contributions

Ref: Hamilton CW, Royer MG; AMWA 2002 Task Force on the Contributions of Medical Writers to Scientific Publications. AMWA position statement on the contributions of medical writers to scientific publications. AMWA Journal. 2003;18(1):13-16.

European Medical Writers Association (EMWA) guidelines on the role of medical writers in developing peer-reviewed publications

EMWA guidelines

Ref: Jacobs A, Wager E. European Medical Writers Association (EMWA) guidelines on the role of medical writers in developing peer-reviewed publications. Curr Med Res Opin. 2005;21(2):317-322.

Acil Tıp ve Resüsitasyon Çalışmalarına Dair Kılavuzlar

Recommended guidelines for reporting on emergency medical dispatch when conducting research in emergency medicine

Ref: Castren M, Karlsten R, Lippert F, Christensen EF, Bovim E, Kvam AM, Robertson-Steel I, Overton J, Kraft T, Engerstrom L, Garcia-Castrill Riego L; Emergency Medical Dispatch expert group at the Utstein Consensus Symposium 2005. Recommended guidelines for reporting on emergency medical dispatch when conducting research in emergency medicine: the Utstein style. Resuscitation 2008;79(2):193-197.

Cardiac arrest and cardiopulmonary resuscitation outcome reports

Recommended guidelines for reviewing, reporting, and conducting research on post-resuscitation care

Ref: Langhelle A, Nolan J, Herlitz J, Castren M, Wenzel V, Soreide E, Engdahl J, Steen PA; 2003 Utstein Consensus Symposium. Recommended guidelines for reviewing, reporting, and conducting research on post-resuscitation care: the Utstein style. Resuscitation. 2005;66(3):271-283.

Standardized reporting guidelines for studies evaluating risk stratification of ED patients with potential acute coronary syndromes.

Ref: Hollander JE, Blomkalns AL, Brogan GX, Diercks DB, Field JM, Garvey JL, Gibler WB, Henry TD, Hoekstra JW, Holroyd BR, Hong Y, Kirk JD, O’Neil BJ, Jackson RE; Multidisciplinary Standardized Reporting Criteria Task Force. Standardized reporting guidelines for studies evaluating risk stratification of ED patients with potential acute coronary syndromes. Acad Emerg Med. 2004;11(12):1331-1340.

Recommended guidelines for reviewing, reporting, and conducting research on in-hospital resuscitation: the in-hospital ‘Utstein style

Ref: Cummins RO, Chamberlain D, Hazinski MF, Nadkarni V, Kloeck W, Kramer E, Becker L, Robertson C, Koster R, Zaritsky A, Bossaert L, Ornato JP, Callanan V, Allen M, Steen P, Connolly B, Sanders A, Idris A, Cobbe S. Recommended guidelines for reviewing, reporting, and conducting research on in-hospital resuscitation: the in-hospital ‘Utstein style’. A statement for healthcare professionals from the American Heart Association, the European Resuscitation Council, the Heart and Stroke Foundation of Canada, the Australian Resuscitation Council, and the Resuscitation Councils of Southern Africa. Resuscitation. 1997; 34(2):151-183.

 

Faydalı İstatistik Programları ve İnternet Siteleri

Bir çalışma esnasında istatistik ve metod en önemli basamakların başında geliyor. Bu açıdan kullandığımız IBM SPSS yıllardır Tıp alanında vazgeçilmez bir yere sahip oldu. Ancak bazen bu paket yeterli gelmeyebilir ya da daha ucuz hatta bedava alternatifleri tercih etmek durumunda kalabiliriz. Bu açıdan kullanılacak programların ardı arkası kesilmiyor. Ben istatistik hevesimi gidermeye çalıştığım yıllar içinde en çok faydalandığım ve kullanmakta olduğum site ve programları listelemek istedim. Bir başkası için bu liste bambaşka olabilir. Benim için bu liste yeterli geliyor. Size de yardımcı olması umuduyla.

Kitaplar

Discovering Statistics Using SPSS / SAS / R – Prof. Dr. Andy Field istatistik anlatımını bambaşka bir boyuta geçirerek bu kitaplarla benim vizyonumu açtı desem hiç de yanlış olmaz. Piyasada yer alan hemen hemen tüm Temel İstatistik kitaplarını almış biri olarak anlatım duruluğu, merak eden için ayrıntıya girmesi, işin özünü size vermeye çalışması ve görsel olarak dolu dolu herşeyi anlatmasıyla bence bir klinik araştırmacı için en iyi istatistik kitabı.

Introduction to Meta-Analysis (Statistics in Practice) – Borenstein’in klasik kitabı. Okuması kolay. Ancak aşağıda tanıttığım Comprehensive Meta Analysis programı temel alınarak anlatım yapıyor. En temiz ve anlaşılır metinlerden biri. Formülleri okumayıp direk atlamak en doğrusu 🙂

Power Analizi ve Örneklem Büyüklüğü Hesabı

GPower [Bedava / Windows – Mac] Benim bu yönde tüm ihtiyacımı karşılıyor. Daha iyi bir alternatif bulamazsınız. Hem de bedava.

Meta Analiz

Meta-DiSC [Bedava / Windows] Meta analiz için TP, TN, FP, FN girerek hem grafik çizebilir gem de meta analiz gerçekleştirebilirsiniz.

MIX [Ücretli / EXCEL add-on] EXCEL üstünde çalışan son derece kapsamlı bir meta analiz programı. Her türlü grafiği de çizmeniz mümkün. Çoğu programı denedikten sonra ben bunda karar kıldım. Sahiplerine yazarak Türkiye için daha düşük bir ücret talebinde bulunabilirsiniz.

Comprehensive Meta Analysis [Ücretli – 10 gün tam deneme sürümü] Tam kapsamlı ve ayrı çalışan bir meta analiz programı. Borenstein’in “Introduction to Meta-Analysis (Statistics in Practice)” kitabıyla birebir uyumlu hazırlanmış. Deneme sürümüyle bile son derece etkin çalışmalar yapabilirsiniz.

Paket Programlar

SPSS [Ücretli / $$$$$ / Windows – Mac ] Her ne kadar sosyal bilimler için tasarlanmış bir paket olsa da yıllardır en çok kullanılan paket. Alışkın olmak belki de en önemli kullanım sebebi. Satın almaya gücünüzün yetmeyeceği aşikar bir paket. Üniversitenizin toplu aboneliği yoksa yayınlarınızda Metod bölümünde atıf yaparken bir daha düşünmelisiniz.

MedCalc [Ücretli / $$  / Windows ] Hem sağlık bilimlerine yönelik olması hem de kullanım kolaylığı ile giderek popülerleşen bir paket. Satın almaya gücünüzün yetecek olması ve kurslarıyla beraber programın bedava verilmesi seçeneği de cabası. Ancak satın alırken güvende kalmak için mutlaka internet üzerinden ve orjinal http://www.medcalc.org/ sitesinden satın alın. Satın almış bir kullanıcı olarak ben giderek daha sık MedCalc kullanıyorum. Görsel grafik çizim seçeneklerinin bir süre daha geliştirilmesine ihtiyacı var.  Ayrıca deneme sürümü tam sürüm ve bu sürümle yaptığınız çalışmalarda MedCalc’i referans olarak gösterebilirsiniz (Belçika merkezli şirketle birebir yazışarak bu konuyu doğrulattım, Türkiye’de aksini iddia eden bir distribütör var kulak asmayın).

R [Ücretsiz / Windows – Mac ] R bir proje [http://www.r-project.org/] Ücretsiz bir paket ama çok güçlü. Öğrenme eğrisi biraz dik ve zaman alıyor. Sağlık araştırmacıları arasında pek de popüler olmayan Stata gibi metin temelli bir arayüzle çalışıyor. Ama giderek eklenen parçalarla tamamen görsel bir kullanıcı arayüzü de oluşturulabiliyor. Denemek isteyenler Andy Field’in “Discovering Statistics using R” kitabını alıp öyle başlamalı.

DAG [Ücretsiz / EXCEL add-on] Aşağıda belirtilen vassarstat online sitesiyle hemen hemen aynı işi görüyor. EXCEL üzerinde tüm klinik karar verme ölçütlerinin %95 güven aralıklarıyla beraber hesabı, aynı zamanda uyunç testleri (kappa, interrater agreement) hesabı yapıyor.

Online Siteler

Research Randomizer [Bedava / Online] Hastaları gruplara atamak için random sayılar tablosu yerine bu online programcık tüm işinizi görecektir. Son derece yeterli.

Vassarstats.net [Bedava / Online] Olağanüsü bir online istatistik hesaplayıcısı. Soldaki menülerde yer alan “Clinical Research Calculators” içerisinden “Calculator 1” ile 4 gözlü bir tablodan duyarlılık, özgüllük, pozitif ve negatif prediktif değer, likelihood ratio ve hepsinin %95 güven aralıklarını hesaplayabilirsiniz. Bu özellik paket istatistik programlarında dahi yok. Bunun dışında paket programlarda yer alan ama son derece kenara köşeye saklanmış testler burada hemen önünüzde. STARD kılavuzuna ihtiyacınız olan her çalışmada mutlaka vassarstats da kullanmanız gereklidir diyebilirim.

Statistics Hell – Ünlü “Discovering Statistics” serisi kitaplarının yazarı Prof. Dr. Andy Field’ın şahsi istatistik eğitimi sitesi. “Statistics Hellp” kısmında hemen hemen tüm konularla ilgili dersler ve örnekler yer alıyor. Ayrıca Youtube üzerinde derslerini de izlemek mümkün. Bence klinik bioistatistiğin Amal Mattu’su.

 

Uygun İstatistik Testinin Seçimi

Temel ve Klinik Biyoistatistik kitabında yer alan uygun testin seçimine yönelik akış şemalarının bu yazıya uygun olduğunu düşünüyorum. Aşağıda doğru testin seçilmesi yönünde kabaca kılavuzluk edecek bu akış şemalarını bulabilirsiniz.

Ref: Beth Dawson, Robert G. Trapp. Appendix C: Flowcharts for Relating Research Questions to Statistical Methods. Basic & Clinical Biostatistics, 4e. 

Kullanılacak Akış Araştırma Soruları
C-1 Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler)
C-2 Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler, 3 ya da daha fazla grup)?
C-3 Oranlar arasında fark var mı (nominal değişkenler)?
C-4 İlişki var mı?
C-5 İlişki ölçütleri arasında fark var mı?
C-6 2 ya da daha fazla bağımsız değişken mevcut mu?

 

C1 – Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler)

Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler)
Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler)

 

C2 – Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler, 3 ya da daha fazla grup)?

Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler, 3 ya da daha fazla grup)?
Ortalama ya da Medyanlar arasında fark var mı? (Ordinal ya da Nümerik değişkenler, 3 ya da daha fazla grup)?

 

C3 – Oranlar arasında fark var mı (nominal değişkenler)?

Oranlar arasında fark var mı (nominal değişkenler)?
Oranlar arasında fark var mı (nominal değişkenler)?

 

C4 – İlişki var mı?

İlişki var mı?
İlişki var mı?

 

C5 – İlişki ölçütleri arasında fark var mı?

İlişki ölçütleri arasında fark var mı?
İlişki ölçütleri arasında fark var mı?

 

C6 – 2 ya da daha fazla bağımsız değişken mevcut mu?

2 ya da daha fazla bağımsız değişken mevcut mu?
2 ya da daha fazla bağımsız değişken mevcut mu?

 

Print Friendly

Yazarın diğer yazıları da belki ilginizi çeker

winter-is-coming

Karbonmonoksit Zehirlenmesi / 2016 ACEP önerileri ve klinik ipuçları

Kasım 2016’da American College of Emergency Physicians(ACEP) bu konuda yeni Klinik Rehberini açıkladı. Bu yazının …

Siz de bu yazıya bir yorum yapın